Zamachowiec z Krakowa nie żyje, a to oznacza, że odpowiedź na pytanie, dlaczego mordował, zabrał do grobu. Szef MSWiA Marcin Kierwiński nie potrzebował jednak tej odpowiedzi, ponieważ już w pierwszych godzinach po tragedii wskazał skrajnie prawicowy trop. Co oczywiste, światowe media powtórzyły słowa polskiego ministra, a premier Donald Tusk zaapelował – trudno doszukiwać się w tym szczerości – żeby nie wykorzystywać zbrodni politycznie.
Sześć osób zamordowanych na krakowskim Rynku, a kolejnych szesnaście rannych. Do tego jeszcze troje zabitych członków rodziny sprawcy w Ostrowcu Świętokrzyskim. I wreszcie wiadomość z poniedziałkowego poranka: Michał O. zmarł w szpitalu. To oznacza, że nie będzie procesu, podczas którego mógłby wyjaśnić swoje motywy. Pozostaną dokumenty, zapiski, ślady cyfrowe, zeznania świadków i ustalenia śledczych. Pozostanie również coś jeszcze tj. polityczna interpretacja zbrodni, która zdążyła obiec świat, zanim poznaliśmy odpowiedź na najważniejsze pytanie: dlaczego?
Marcin Kierwiński, minister spraw wewnętrznych, kilkadziesiąt minut po tragedii poinformował, że wszystko wskazuje na fascynację napastnika skrajnie prawicowymi ideologiami. Dzień później, w TVN24, tłumaczył, że chodziło o jedną z hipotez, którą służby dopiero sprawdzają. Rzecz w tym, że minister mówił tylko jednej hipotezie – na którą nie było żadnych dowodów, a pominął tą – na potwierdzenie której w internecie były pewne poszlaki.
Hipoteza, która dostała paszport dyplomatyczny
Słowa ministra Kierwińskiego znalazły się w relacjach światowych mediów. Politico, „Libération”, „Tagesspiegel”, „El País” etc. każda z tych redakcji, przywołując wypowiedzi polskich władz, przekazywała swoim czytelnikom nieprawdziw sugestię dotyczącą ideologicznego podłoża zamachu.
Szczególnie znamienne jest zestawienie tej informacji z szerszym opisem polskiej prawicy, jej ugrupowań i rosnącego poparcia wyborczego. Takie połączenie nie dowodzi oczywiście, że dziennikarze świadomie chcieli kogokolwiek obciążyć odpowiedzialnością za zbrodnię. Pokazuje jednak, jak łatwo hipoteza dotycząca jednego człowieka może zostać włączona do opowieści o całym politycznym środowisku.
A potem wystarczy już tylko powtarzać, że w Polsce narasta niebezpieczny ekstremizm. Nie twierdzę, że minister zaplanował ten efekt. Nie znam jego intencji. Ale nie zamierzam też udawać, że doświadczony polityk nie powinien przewidzieć konsekwencji własnych słów.
W polityce czasami wystarczy wypowiedzieć oskarżenie jako pierwszy. Późniejsze sprostowania mają już znacznie mniejszą publiczność.
Dlaczego właśnie ta hipoteza?
W niedzielę Kierwiński przekonywał, że śledczy sprawdzają różne możliwości i nie przesądzają o motywach sprawcy. To oczywiste. Właśnie po to prowadzi się śledztwo. Ale skoro hipotez było więcej, dlaczego minister postanowił publicznie wyróżnić akurat tę dotyczącą skrajnej prawicy? To pytanie nie jest próbą politycznego wykorzystania tragedii. Przeciwnie. Jest pytaniem o to, dlaczego polityczny kontekst został wprowadzony do sprawy tak wcześnie i przez przedstawiciela państwa.
W internecie pojawiły się materiały przypisywane zamachowcowi, wskazujące na jego zainteresowanie symboliką kojarzoną z lewicą, a także treści antyreligijne i wymierzone w Jana Pawła II. Ich autentyczność i znaczenie dla motywów sprawcy wymagają weryfikacji. Nie zamierzam więc popełniać błędu, który zarzucam ministrowi, i ogłaszać na podstawie niepotwierdzonych materiałów, że zbrodni dokonał lewicowy fanatyk.
Podobnie należy traktować informacje o niedostępnych już profilach społecznościowych Michała O. Samo ich zniknięcie nie wyjaśnia, kto za tym stał i dlaczego. Warto natomiast postawić inne pytanie: czy gdyby pierwsze poszlaki wskazywały na fascynację sprawcy ideologią lewicową, minister równie szybko podzieliłby się nimi ze światem? Nie znam odpowiedzi. Chciałbym jednak, aby władza potrafiła przekonująco wykazać, że w obu przypadkach postąpiłaby identycznie.
Nie upolityczniajcie tragedii. My już to zrobiliśmy
Donald Tusk zaapelował, by nie wykorzystywać zamachu do politycznych rozgrywek. To słuszny apel. Problem w tym, że padł w sytuacji, gdy minister jego rządu zdążył już publicznie wskazać konkretny kierunek ideologiczny. Nie można wymagać od przeciwników politycznych milczenia w imię powagi państwa, a jednocześnie uznawać, że członkowie własnego gabinetu mogą swobodnie formułować sugestie o politycznym podłożu zbrodni. Tym bardziej że dzieje się to w szczególnym momencie.
Za dwa dni Święto Niepodległości i Marsz Niepodległości. Za nami kolejna odsłona ostrego konfliktu o Trybunał Konstytucyjny, w którym prezydent Karol Nawrocki znalazł się po przeciwnej stronie niż obóz rządzący. Polityczne emocje i bez krakowskiej tragedii sięgają zenitu. W takim otoczeniu słowa o skrajnie prawicowym zamachowcu nie padają w próżnię.
Nie trzeba wierzyć w istnienie tajnego planu, by dostrzec ich polityczną użyteczność. Opowieść o prawicy jako potencjalnym źródle zagrożenia może służyć delegitymizowaniu przeciwników, nawet jeżeli nie ma żadnych podstaw, by wiązać legalnie działające ugrupowania czy uczestników patriotycznych manifestacji z czynem pojedynczego mordercy.
Nie wolno przy tym zapominać, że Polska rzeczywiście ma środowiska skrajne, podobnie jak inne europejskie państwa. Rzecz w tym, aby rozpoznawać je na podstawie faktów, a nie politycznych skojarzeń. Nie każda radykalna opinia jest zapowiedzią przemocy. Nie każda zbrodnia popełniona przez człowieka o określonych poglądach jest zbrodnią motywowaną tymi poglądami. Od ministra spraw wewnętrznych można oczekiwać, że będzie ich pilnował szczególnie starannie.
Zmarł człowiek, który mógł odpowiedzieć. Nie zmarł obowiązek wyjaśnienia prawdy
Śmierć Michała O. nadaje tej sprawie dodatkowy ciężar. Nie będzie jego zeznań, konfrontacji z materiałem dowodowym ani publicznego procesu. Nie znaczy to, że motywów zbrodni nie da się ustalić. Znaczy natomiast, że tym większą wagę będą miały rzetelność śledztwa i przejrzystość jego ustaleń. Jeśli dowody potwierdzą ideologiczny motyw skrajnie lewicowy, należy to jasno powiedzieć. Jeśli wskażą na inne pobudki, opinia publiczna powinna poznać je z taką samą stanowczością. Państwo nie może być zainteresowane określoną odpowiedzią bardziej niż prawdą.
Tomasz Marzecz